Spaanse griep 1918
30 maart 2018 |
%
0

Spaanse griep in Heusden 100 jaar geleden dl.2, Heus-Story 10

De torero die met dodelijke dolksteken de aarde doorboort

‘Liggen te griepen’   

Velen van ons ‘liggen’ niet te etteren, klieren, zaniken, zeiken en zieken, maar zijn letterlijk ziek van de griep. De huidige griepgolf tiert – aldus het Brabants Dagblad van 6 maart jl. – welig voort. Per 100.000 Nederlanders meldden zich zo’n 162 met griepklachten bij de huisarts evenveel als vorige week en dat is ruim drie keer boven de epidemische grens. Een epidemie van nu al veertien weken. Griepgolven zijn er wel vaker, maar die van exact honderd jaar geleden in het laatste jaar van WO I brak alle treurige records. De hierboven afgebeelde gruwelijke toreador maakte wereldwijd tientallen miljoenen dodelijke slachtoffers. Over hoe de wel eens als “stil drama” omschreven H1N1- griep ook de inwoners van de huidige gemeente Heusden in zijn “Grippe”, letterlijk in zijn greep kreeg, gaat Heus-Story nr. 10 in twee delen. Ging het eerder over de eerste golf van de Spaanse griep in 1918, in dit deel 2 komt de tweede golf aan de orde; een pandemie van ongekende omvang.

Opnieuw Spaansche griep in Spanje 

Terwijl de eerste golf in Nederland tegen het eind van de zomer in 1918 inderdaad op zijn eind loopt, meldt het Nieuwsblad van het land van Heusden en Altena een nieuwe uitbraak. Hoogst opmerkelijk weer in Spanje het land, dat – zoals in deel 1 omschreven – de griep ten onrechte zijn naam gaf. In hetzelfde blad die 21e september gaat het ook over het vertrek uit de gemeente Heusden van de zo langzamerhand “ingeburgerde” militairen: dit vertrek betekent voor de Heusdenaren toch een meer of mindere schadepost, denk maar aan winkeliers, cafébazen en kwartiergevers en – op het eind vraagt de krant zich schalks af – voor hoeveel meisjes een gebroken hart?

                       Militair muziekkorps in Heusden tijdens WO I

Opvallend hoe militairen -“een ieder kon er goed mee overweg” in dit bericht positief worden belicht, veel vaker komen zij juist negatief in beeld. Allereerst natuurlijk als de eerste dragers en verbreiders van het griepvirus, maar ook als veroorzakers van veel overlast. Gemobiliseerde soldaten kregen slechts een geringe vergoeding en met het voortduren van de oorlog duurde de inkwartiering lang, vervelend lang.                                                                                                                                                       Militairen Verbandplaats Compagnie te Nieuwkuijk                                                                           Hoe lang nog?

Mede daardoor waren in de hele regio overtredingen en ongeregeldheden welhaast aan de orde van de dag. Een enkel voorbeeld ter illustratie: in Vlijmen arresteerde politie en marechaussee na een heftige vechtpartij een groot aantal militairen, die een partij koperdraad gestolen hadden en bezig waren telefoondraad bij het Drongelens kanaal weg te halen. In Nieuwkuijk verkocht een soldaat een damesfiets aan rijwielhandelaar G. van den Oord voor de spotprijs van 10 gulden. In de tas zat nog de fietskaart van de rechtmatige eigenaar uit Vlijmen. De soldaat nog dezelfde avond gearresteerd, bekende de volgende dag. Bij J.de W. in Drunen werd door een ingekwartierde militair een vette konijn gestolen en verkocht voor fl. 2,-. Bij zijn arrestatie door de politie in het nauw gebracht, slikte hij de guldens in, “die naar men veronderstelt, vroeg of laat nog wel zullen terechtkomen”.

“Typhus” in Heusden

Van een heel andere aard en toon is vanaf  eind september de ook bijna dagelijkse berichtgeving in ondermeer de Echo van het Zuiden over besmettelijke ziektes. Met roodvonk en “Febris Typhoïdea” raken mensen in de hele regio geïnfecteerd en het zijn vooral Heusdenaren die eraan sterven. Bij de dood van een van de slachtoffers, Johannes Marinus Smits 39 jaar en vader van zeven “jeugdige” kinderen, meldt de krant: de ziekenbarak is overvol, het Diaconessenhuis en het St. Antoniusgesticht hebben geen enkele plaats meer.

Zodoende wordt overwogen om het Patronaatsgebouw weer als ziekenzaal in te richten. Uiteindelijk gebeurt dat niet, maar in plaats daarvan de RK Meisjesschool. Illustratief voor de vergaande ontwrichting van het dagelijks leven is de rubriek “Nieuws uit Heusden” op 24 oktober. Van de in totaal zes berichten zijn er vier ziekte gerelateerd. Zo wordt de feestavond van zangvereniging Crescendo voor onbepaalde tijd uitgesteld wegens “den plaatselijken gezondheidstoestand”. Met het oog op de zieken zal er verder weer gas ter beschikking gesteld worden, zij het wel gerantsoeneerd. Terwijl de “typhus” zich niet verder lijkt uit te breiden, zijn er wel twee nieuwe sterfgevallen en tenslotte worden op last van het gemeentebestuur de scholen voor onbepaalde tijd gesloten vanwege de heersende ziektes. De laatste maatregel gold zeker niet alleen roodvonk en tyfus, maar ook de Spaanse griep.

Als een tsunami over de Langstraat

Hoe de tweede golf van de Spaanse griep halverwege oktober niet alleen de Langstraat bereikte, maar als een tsunami overspoelde, maakt de berichtgeving uit onder andere Waalwijk en Drunen duidelijk: De Spaanse griep blijft zich hier uitbreiden… Treffende sterfgevallen vooral onder jeugdige personen…Bij verscheidene zieken is de toestand van dien aard dat men het ergste vreest; vooral komt er veel longontsteking bij. In Drunen is wegens ziekte van het schoolhoofd en een groot aantal leerlingen de hoogste klas van de school aan de Wolfshoek voorlopig gesloten. Zeven november meldt het Nieuwsblad dat de ziekte in Kaatsheuvel blijft voortwoekeren, scholen gaan hier andermaal voor 8 dagen dicht en ook in bedrijven is er “stagnatie door absentie” en tenslotte de opmerkelijke constatering van het blad dat bij bijna alle sterfgevallen het  mannen en vrouwen betreft in “de kracht des levens”. Een constatering, die door later onderzoek inderdaad bevestigd is, relatief veel doden in de middengroepen van 20 tot 40 jaar en minder in de ‘gewone grieprisicogroepen’ zoals daar zijn jeugdigen en ouderen.

“Drunen en Elshout de sterfte is schrikbarend” 

Onrustbarende uitbreiding van de Spaanse griep in alle dorpen van de Langstraat, in veel gezinnen zijn reeds meerdere personen overleden, meldt het Nieuwsblad op 9 november en even verder het bericht dat de regering besloten heeft om het broodrantsoen belangrijk te verhogen. Zo nodig worden tijdelijk de militaire voorraden aangesproken, zolang er vanwege de oorlogstoestand geen graan overzee aangevoerd kan worden. De regering acht de voeding van de bevolking, gegeven het huidige rantsoen, geheel onvoldoende met het oog op de toeneming van alle besmettelijke ziekten met name de “voortwoekering der Spaansche griep”. In de praktijk betekende dat slechts een geringe verhoging van het dagelijks rantsoen van 200 naar 280 gram. Om een idee te krijgen van hoe verstrekkend de rantsoenering was een lijstje van goederen op de bon, die het gemeentebestuur van Heusden voor de week van de 18e november bekend maakte:

Een verband tussen ziektes en door de oorlog bepaalde schaarste ook in het neutrale Nederland wordt vaker gelegd. In “Met Gansen Trou” , het orgaan van heemkundekring Onsenoort , valt hierover bijvoorbeeld het volgende te lezen. De gevolgen van de heersende oorlog zeker in het laatste oorlogsjaar doen zich ook te Oudheusden en Elshout gevoelen in de vorm van een nijpend tekort op levensmiddelen. Vele personen zijn verzwakt door ondervoeding en de heersende Spaanse griep brengt vele doden in de gezinnen. Dat ondanks de zorg – elders in hetzelfde blad – door de broeders van Elshout, die in hun klooster maar ook bij mensen thuis talrijke zieken verpleegden. In de maand november blijkt de griepepidemie zijn hoogtepunt of misschien beter dieptepunt te bereiken. Op 13 november meldt het Nieuwsblad: de sterfte is hier “voor het oogenblik schrikbarend”. In de twee aaneengesloten gemeentes Drunen en Elshout staan” thans 14 lijken boven aarde” (respectievelijk 10 en 4). De ziekte verliep doorgaans op twee manieren. De eerste als een gewone griep met rillingen, hoesten, hoge koorts, keel- en spierpijn, maar na een dag of vier vonden bacteriën hun weg naar de verzwakte longen. Patiënten kregen vervolgens longontsteking waaraan ze vaak overleden. Bij de tweede vorm werden mensen vrijwel direct doodziek. De longen liepen vol met vloeistof. Ademhalen werd zo steeds moeilijker en het gebrek aan zuurstof kleurde het bloed donkerblauw. Ook gezicht en lippen werden donkerblauw van kleur, de voeten blauwzwart. De longen liepen zo vol vocht dat de patiënt bloed ophoestend en naar adem snakkend binnen een paar dagen en soms al na een paar uur overleed. Inderdaad afschuwelijk en de meest gruwelijke verhalen deden dan ook de ronde over de “Gesel Gods”.

                Burgerlijke Stand Drunen de maand november 1918

Hiernaast een kopie uit de Echo van de rubriek “Burgerlijke Stand Drunen de maand November”. Op een bevolking van in 1918 nog geen 3000 zielen is de sterfte met 27 in één maand uitzonderlijk hoog in vergelijking met andere maanden en jaren; natuurlijk niet uitsluitend, maar wel met name als gevolg van de griepepidemie. Wat verder opvalt is het relatief grote aantal 20 tot en met 40 jarigen, die aan de Spaanse griep bezwijken, waaronder met 22 jaar de juffrouw van de openbare school aan de Wolfshoek, Goverdina van Loon. Zij sterft op de 11e van de 11e  de dag van de wapenstilstand in de Eerste Wereldoorlog. Veertien november overlijdt op 28 jarige leeftijd Catharina van Herpt, echtgenote van Laurens en moeder van Kees van Herpt, de latere grondlegger van de gelijknamige delicatesse – en reformzaak aan de Grotestraat 134. Vier dagen later volgt Marius, het jongste broertje van Kees, amper 10 maanden oud zijn moeder in het graf.

Een grieppandemie toen, maar ook nu?

Alleen al in de maand november sterven er zo in heel Nederland om en nabij de 17.000 mensen. Bij elkaar zullen in ons land ongeveer 50.000 mensen aan de griepepidemie bezweken zijn. Wereldwijd is deze pandemie in aantal zieken en doden de meest desastreuze infectieziekte die de mensheid ooit getroffen heeft. Binnen een paar maanden overleden meer mensen aan het virus dan er tijdens de hele Eerste Wereldoorlog aan soldaten sneuvelden op het slagveld. De oorlog kostte 9 à 10 miljoen militairen en 5 miljoen burgers het leven. Het totaal aantal doden van de Spaanse griep wordt in recente literatuur geschat op 50 miljoen.

Blijft de vraag of een dergelijke pandemie als in 1918 ook in onze dagen nog mogelijk is. De geschiedenis herhaalt zich tenslotte. Zal, zoals honderd jaar geleden het Patronaat, ooit vanwege overvolle ziekenhuizen de inmiddels verbouwde Voorste Venne bijvoorbeeld als noodhospitaal moeten worden ingericht? Virologen sluiten niet uit dat een grootschalige wereldwijde griepepidemie zich opnieuw kan voordoen, wijzend ondermeer op het Hong Kong virus en de Mexicaanse griep. Cruciaal is of alle voorbereidingen en moderne medische voorzieningen in voldoende mate bestand zijn tegen een zich almaar muterend griepvirus. Voorlopig zullen met en zonder griepprik elk jaar opnieuw nog velen ‘liggen te griepen’.

Einde deel 2 © frank durant

Vorige
Volgende
Reacties

    […] de “Spaansche Griep” in Heus-Story 10 staat deze aflevering in het teken van een andere buitenlandse kwaal de zogenaamde “Engelsche […]

    Beantwoorden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Praat mee